مقدمه :

      فرآيند ياددهي ـ يادگيري از ديرباز مورد توجه پيشگامان تعليم و تربيت بوده است تا آنجا كه كتاب‌ها و مقالات بسيار زيادي ( اكثراً توسط روان‌شناسان ) در اين باره نوشته شده است اما موضوع بسيار مهم اين است كه تا فرد ياد دهنده بطور عملي و مستمر با گروه‌هاي مختلف يادگيرنده در ارتباط نباشد ، بسياري از مطالب كليدي اين فرآيند را درك نخواهد كرد كه شايد بسيار ساده تر از مطالب ارائه شده از ديدگاه روانشناختي و تربيتي باشد تحقيقي كه نتيجة آن به‌دنبال خواهد آمد به‌دنبال مشكلات اصلي يادگيري دانش‌آموزان البته از ديد معلمان آنان بود . عناوين موضوعات هر چند كلي بيان شده بود اما دورنماي خوبي از مشكلات اصلي آنان به‌دست آورده مي‌شد چرا كه دبيران محترم به 9 مورد آن از مجموع 17 مورد پاسخ بالاي 50 درصد داده بودند البته چند مورد ديگر آن نيز جاي بحث دارد ! كه در جاي خود مورد بررسي قرار خواهد گرفت در قسمت بحث و ارائه پيشنهاد جزئيات اين درونماي كلي تا حدي مطرح مي‌شود در پايان سوالات از همكاران خواسته شده بود كه نظرات خود را به جز اين 17 مورد بيان فرمايند كه فقط 5 نفر آن را تكميل فرموده بودند كه موارد مطرح شده توسط آنان نيز در قالب همين 17 مورد بود البته با تأكيد بيشتر و مورد جديدي يافت نشد .

روش تحقيق :

      ابتدا پرسشنامه‌اي مطابق آن‌چه ضميمه مي‌شود تهيه گرديده و به دبيران منطقه در تمامي دبيرستان‌هاي دخترانه و پسرانه در سطح شهرستان اسلام‌شهر ارسال گرديد سپس پرسشنامه‌هاي تكميل شده جمع‌آوري و تك‌تك سوالات مورد بررسي قرار‌گرفته شد و درصد پاسخ مثبت به آنها محاسبه گرديد .

نتايج پاسخ مثبت به‌هر سوال بر حسب درصد :

سوال 1) %35/82       سوال2 ) %7/11         سوال3 ) %58/70      سوال4 ) %88/5

سوال5 ) %47/76       سوال6 ) %11/94       سوال7 ) %82/58      سوال8 ) %70/14

سوال9 ) %70/14       سوال10 ) %82/8        سوال11 ) %05/47      سوال12 ) %94/52

سوال13 ) %100        سوال14 ) %50                   سوال15 ) %11/44      سوال16 ) %35/32

سوال17 ) %94/52

بحث و نتيجه گيري در مورد يافته‌هاي عددي و پيشنهاد راه كار عملي :

      سوال 1 ـ كافي نبود ساعات درس فيزيك به‌عنوان مشكل مطرح شده بود كه %35/82 به‌آن پاسخ مثبت داده بودند اما بهتر بود فيزيك 1 و 2 و 3 پيش‌دانشگاهي هر كدام به‌طور جداگانه مورد بررسي قرار مي‌گرفت چرا كه فيزيك1 با توجه به اينكه فيزيك عمومي است و مطالب و مسائل آن نبايد خيلي بالاتر از سطح كتاب مطرح شود زمان 3 ساعت براي تمام كردن و ياد دادن مفاهيم كتاب كافي به‌نظر مي‌رسد كه شايد دليل همكاراني كه اين مورد را مشكل ندانسته‌اند اين موضوع باشد .

اما درصد بالاي پاسخ مثبت به اين سوال نشان مي‌دهد كه از كنار اين مشكل ساده نمي‌توان گذشت از طرفي امكان تغيير ساعت در برنامة درسي نيز وجود ندارد و يا از ما ساخته نيست بنابراين تشكيل كلاس‌هاي فوق برنامه فوق برنامه براي رفع اين مشكل ضروري به ‌نظر مي‌رسد و مسائل مالي آن نيز يا بايد از طريق اوليا و يا در صورت مشكلات مالي دانش‌آموزان ( بسياري از همكاران به‌آن اشاره كرده‌اند ) از طريق مدير مدرسه تأمين شود .

      سوال 2 ـ عدم انگيزة كافي دبير در ايجاد ارتباط با دانش‌آموزان به‌عنوان مشكل مطرح شده بود چرا كه ياد‌دهي يادگيري مناسب بدون ارتباط مؤثر با دانش‌آموزان بسيار مشكل و يا غير ممكن است چه بسا دبيراني كه از نظر علمي در سطح بالايي باشند اما در ايجاد ارتباط با دانش‌آموزان موفق نباشند و يا انگيزه‌اي براي اين‌كار نداشته باشند از طرفي دبيراني هستند كه هر آنچه مي‌دانند با ارتباط برقرار كردن قوي و مثبت با دانش‌آموزان در اختيار آنان قرار مي‌دهند و در امر آموزش بسيار موفق هستند . در پاسخ به اين سوال %7/11 دبيران پاسخ مثبت داده بودند كه به اين معناست كه اين مشكل به‌عنوان مشكل اساسي در سطح منطقه مطرح نيست چرا كه %88 دبيران با پاسخ منفي به اين سوال انگيزة كافي خود را در ايجاد ارتباط با دانش‌آموزان مطرح كرده بودند كه اين مورد كلي از يافته‌هاي ارزشمند و خلاف فرضيه قبلي اين تحقيق بود .

      سوال3 ـ استاندارد نبودن كتب آموزشي به‌عنوان مشكل مطرح شده‌بود كه %58/70 دبيران به‌آن پاسخ مثبت داده بودند چرا كه طبق نظريان خود همكاران بعضي مطالب در كتاب خيلي ناقص و سطحي بيان شده كه تفهيم آن به‌دانش‌آموزان مشكل است . از طرفي كاربرد بعضي از مفاهيم فيزيك در كتاب نيامده است يا مطالب مطرح شده همخواني كافي يا سطح رياضي دانش‌آموزان ندارد مثلاً مبحث شكست نور فيزيك1 كه روابط Sin را مطرح كرده ، چرا كه تازه در سال اول دانش‌آموز در رياضي با Sin آشنا مي‌شود و تقريباً همزمان دو دبير رياضي و فيزيك شروع به‌تدريس اين موضوع مي‌كنند وضعيت بدتر آنكه بسياري از دبيران رياضي اين موضوع را به پايان كتاب موكول مي‌كنند . در مجموع هر چند اين مشكل وجود دارد اما كار زيادي از ما ساخته نيست شايد درحد نوشتن انتقادي و ارسال آن به مؤلفين كتاب كه خوانده شود و يا خير .

      سوال 4 ـ عدم توانايي كافي دبير در تدريس برخي موضوعات به‌عنوان مشكل مطرح بود كه فقط %88/5 به آن پاسخ مثبت داده بودند يعني از 34 دبير فيزيك فقط 2 نفر در تدريس برخي موضوعات ضعيف هستند كه شايد مهمترين يافته حاصل از اين سوال اعتماد به نفس بالاي دبيران منطقه باشند چرا كه با وجود كلمة برخي موضوعات در سوال درصد پاسخ مثبت بالاتري پيش‌بيني مي‌شد به‌هرحال به روز شدن اطلاعات دبير ، بيان مثال‌هاي كاربردي در تدريس ، استفاده از روش تدريس مناسب با هر مبحث مفيد به‌نظر مي‌رسد .

      سوال5 ـ بي‌انگيزگي دانش‌آموزان به‌طور كلي نسبت به يادگيري مطرح شد بود كه همة درس‌ها از جمله فيزيك را شامل مي‌شود كه %47/76 دبيران فيزيك به‌آن پاسخ مثبت داده بودند . اين بي‌انگيزگي ممكن است ناشي از عدم امكان قبولي در رشته و شهر مناسب در كنكور ، بازاركار ، مشكلات اقتصادي و فرهنگي خانواده‌ها و ... باشد . در مجموع هدفمند كردن فعاليت‌هاي آنان و توجه به علايق آنان و بيان مسائل جذاب و جالب علمي در حين تدريس تا حدودي از اين مشكل مي‌كاهد .

      سوال6 ـ تلاش نكردن و درس نخواندن خود دانش‌آموزان بيان شده بود كه %11/94 دبيران به آن پاسخ مثبت داده بودند كه بعد از سوال 13 ( ضعف اساسي دانش‌آموزان در رياضيات ) بالاترين پاسخ مثبت بين همة سوالات را دارا مي‌باشد اين مشكل و همچنين مهمترين مشكل دانش‌آموزان در‌تمامي دروس مي‌باشد . صرف‌نظر از عدة كمي در كلاس كه داراي مشكلات جدي از جمله مواردي كه در سوال قبل ( بي انگيزگي ) مطرح شده به‌طور كلي حتي بسياري از دانش‌آموزان قوي نيز بيشتر تلاش را وظيفة معلم مي‌دانند تا خودشان و اساساً نقش‌ها در تدريس جابه‌جا شده است چرا كه طبق نظريان بسياري از اساتيد تعليم و تربيت وظيفة معلم تنها ايجاد سوال و بيان موضوع به‌طور كلي است و تا خود دانش‌آموزان به‌دنبال سوال نروند ( خواه پاسخ را بيابند يا خير ) يادگيري حقيقي حاصل نخواهد شد . اما وضعيت فعلي از ديد دانش‌آموزان نه‌تنها تفهيم مطالب به‌طور كامل را وظيفة معلم دانسته بلكه حل تك‌تك تمرين‌ها و فعاليت‌ها را نيز از وظايف مهم او مي‌شمارد تازه پس از ياد نگرفتن نيز مقصر اصلي معلم است سوال اين است كه آيا خود معلمان و سيستم آموزشي در پديد آمدن و گسترش روز به روز اين مشكل نقش دارند يا خير كه يك بازنگري و تغيير كلي در اينجا ضروري به‌نظر مي‌رسد .

      سوال7 ـ عدم استفاده مناسب از وسايل كمك آموزشي در تدريس به‌عنوان مشكل مطرح شده بود كه %82/58 دبيران به‌آن پاسخ مثبت داده بودند كه با فرضية اوليه نيز تا حدودي سازگار مي‌باشد چرا كه ثابت شده است كه استفاده از وسيلة كمك آموزشي در درك و لمس بهتر مفهوم توسط دانش‌آموزان تأثير انكار ناپذيري دارد ، از سويي ديگر در استفاده از اين وسايل نيز محدوديت‌هايي وجود دارد كه از جمله امكانات مدرسه و زمان كلاس مي‌باشد .

      اما نكته قابل اجرا در حل اين مشكل آن است كه اولاً دبير سعي در استفادة بهينه از امكانات موجود داشته  باشد ثانياً وسايل كمك آموزشي صرفاً وسايل پيشرفته آزمايشگاهي اطلاق نمي‌شود . كما اينكه يك لولة خودكار بيك نيز كنار پنجرة كلاس در تدريس تجزية نور توسط منشور بسيار چاره‌ساز خواهد بود .

      در سوال 8 ـ مشكل عدم همكاري متصديان آزمايشگاه مطرح گرديده بود كه %7/14 دبيران به‌آن پاسخ مثبت داده‌ بودند در هر صورت به‌دليل كمبود وقت آزاد دبير در مدرسه همكاري متصديان ضروري است اما پاسخ مثبت كم به اين سوال نشان دهندة همكاري خوب بين متصديان و دبيران در سطح منطقه مي‌باشد .

      سوال9 ـ مشغوليت دبير به كارهاي دست و پاگير بخشنامه‌اي را به‌عنوان مشكل بيان كرده است كه %7/14 دبيران به‌آن پاسخ مثبت داده‌اند كه در اين مورد نيز مشكل جدي به‌نظر نمي‌رسد . اما واضح است كه هر چه دبير فراغت ذهني بيشترداشته باشد كارآيي او در تدريس نيز بسيار بالاتر مي‌رود . مثلاً اجراي بند به بند مفاد ارزشيابي ممكن است قدري از انرژي و وقت دبير را به خود اختصاص دهد كه البته ارزشمند است اما هنوز ارزشيابي كه وظيفة اصلي معلم را در تعليم و تربيت بسنجد اجرا نشده است چرا كه مجريان اين ارزشيابي فقط دانش‌آموزان هستند و بس و آنهم با ملاك‌هاي دقيق خودشان البته امتياز اين ارزشيابي پس از سال‌ها به دبير داده مي‌شود .

      در سوال 10 ـ استفادة نامناسب از تنبيه و تشويق مطرح شده بود كه فقط %82/8 همكاران به‌آن به ديد مشكل نگريسته‌اند در هر صورت درصد پايين اين مورد نشان دهندة آن است كه وجود اين مشكل حاشيه‌اي است اما تنبيه و تشويق مناسب ابزار بسيار قوي در فرآيند ياددهي ـ يادگيري همواره مطرح بوده و هست و بر همة دبيران لازم است تا انواع آن‌را با رجوع ديگر به كتاب‌هاي روانشناسي تربيتي بار ديگر مرور كنند .

      سوال 11ـ مشكل بودن بعضي مباحث فيزيك بيان شده است كه %05/47 همكاران به‌آن پاسخ مثبت داده‌اند كه همانطور كه در مورد سوال 3 ( استاندارد نبودن كتب آموزشي ) نيز بيان شد . حتي اگر اين مشكل نيز وجود داشته باشد كار چنداني در تغيير مباحث از دبير ساخته نيست پس فقط بايد به‌دنبال راه حلي بهتر در تفهيم اين مباحث به دانش‌آموزان بود .

      سوال12ـ نامناسب بودن كلاس‌هاي ضمن خدمت براي دبيران را به‌عنوان مشكل مطرح ساخته است كه %94/52 دبيران به‌آن پاسخ مثبت داده‌اند كه هر چند اين مشكل آمار بالاي %50 را دارد و نسبتاً مهم تلقي مي‌شود اما حل آن تنها توسط مسئولين آموزش نيروي انساني امكان‌پذير است . استفاده از اساتيد مجرّب و متعهّد ، زمان مناسب كلاس‌ها ، منسجم بودن مطالب ارائه شده در اين كلاس‌ها ، مرتبط بودن با مطالب كتاب‌هاي درسي به مفيدتر شدن اين كلاس‌ها كنك خواهد كرد .

      در سوال13ـ ضعف اساسي دانش‌آموزان در رياضيات به‌عنوان مشكل بيان شده است كه %100 همكاران به آن پاسخ مثبت داده‌اند كه اين سوال بالاترين درصد را در بين همة سوالات به خود اختصاص داده است درهرصورت وجود اين مشكل انكار ناپذير است . از طرفي كمبود زمان كلاس فيزيك اجازة لازم را به دبير براي توضيح زياد رياضي مسأله‌ها نمي‌دهد پس يا بايد از دبيران رياضي كمك گرفت كه در مثال‌هاي خود از فرمول‌ها و مسأله‌هاي فيزيك استفاده كنند و يا اينكه جزوات رياضي مناسب با هر كتاب فيزيك توسطه معلم تهيه و به ‌دانش‌آموزان ارائه شود .

      سوال14 ـ پندارة منفي دانش‌آموزان نسبت به درس فيزيك به ‌عنوان مشكل مطرح شده كه %50 همكاران به‌آن پاسخ مثبت داده‌اند از آنجا كه تصور قبلي فرد از هر موضوع در عملكرد او نقش دارد دانش‌آموزان نيز وقتي درسي را سخت شنيده‌ باشند در يادگيري آن نيز تلاش جدي نخواهند كرد چه بسا كه درس مشكلتري را با تصور ساده بودن آن بسيار بهتر ياد خوهند گرفت . پس بر دبيران لازم است تا در جلسات اول بخصوص در پاية اول نسبت به نقش‌گيري اين موضوع در ذهن دانش‌آموزان حساس بوده و با بيان مثال‌هاي كاربردي و جذاب و بيان مسايل ساده در ابتدا او را به فيزيك علاقمند ساخته و درس فيزيك را براي او سخت جلوه ندهد .

      در سوال 15ـ اضطراب نمره از سوي دانش‌آموزان و درصد قبولي از سوي دبيران مشكل مطرح شده است كه %11/44 همكاران به‌آن پاسخ مثبت داده‌اند . اگر بتوانيم موضوع يادگيري را از نمره و درصد قبولي جدا كنيم كار بسيار شايسته و مهمي انجام داده‌ايم اما اين موضوع در عمل تقريباً غيرممكن است چرا كه ما به‌هرحال براي تعيين سطح يادگيري آنان به يك ابزار نيازمنديم . اما تهديدهاي مكرر از سوي دبير و ايجاد اضطراب در دانش‌آموزان نيز از عوامل مخل يادگيري است اما درصد قبولي نيز براي دبيران تنها زماني قابل مقايسه و استفاده است كه آزمون با سوالات استاندارد هماهنگ در مدارسي كه از نظر فرهنگي و اقتصادي ( منطقة قرار گرفتنشان ) كاملاً همخواني داشته باشند برگزار گردد و تعداد دانش‌آموزان در هر كلاس نيز تقريباً برابر باشد يعني خيلي زياد يا خيلي كم نباشند . در ضمن با وجود اين شرايط ابزار درصد قبولي بايد براي سنجش پيشرفته دانش‌آموزان ( نسبت به سال قبلشان يا نسبت به دانش‌آموزان ......... ) مورد بررسي قرار گيرد نه كارآيي معلم .

      در سوال 16ـ ضعف نحوة ارزشيابي دبيران به‌عنوان مشكل بيان شده است كه %35/32 دبيران به آن پاسخ مثبت داده‌اند . از آنجا كه ارزشيابي يكي از اركان مهم تدريس تلقي مي‌شود . همة دبيران بايد همچنان‌كه در نحوة تدريس خود تغييراتي مستمر مي‌دهند در نحوة ارزشيابي نيز از شيوه‌هاي جديدتر و يا سوالات جديدتري بهره جويند . بارم‌بندي نامناسب سوالات تأثير بسيار مهمي در عدم سنجش مناسب ميزان يادگيري دانش‌آموزان دارد چه بسا كه بارم‌هايي كه عادلانه توزيع نشده باشد و مناسب سوال نباشد حتي موجب كم شدن نمرة دانش‌آموزان قوي شود . از طرفي بيان سولات كليشه‌اي و فقط در سطح دانش‌ از مشكلات مهم نحوة ارزشيابي مي‌باشد .

      بيان روشن سوالات ، استفاده از شكل ، رسم ، جدول ، نمودار ، استفاده از سوالات جاي‌خالي ، دور كلمة صحيح خط كشيدني ، وصل كردني ، غلط‌يابي ، طراحي آزمايش و ... در بالا بردن كيفيت ارزشيابي بسيار مؤثر است .

      در سوال آخر عدم همكاري كليه اوليا به‌عنوان مشكل مطرح شده است كه %94/52 همكاران به آن پاسخ مثبت داده‌اند كه با توجه به آمار آن اين مشكل نسبتاً با اهميت مي‌باشد . اما كار چنداني در حل آن ساخته نيست شايد برگزاري جلسات ديدار با اوليا و توجيه آنان قدري مفيد باشد .

سخن آخـر :

      در پايان از همة همكاراني كه اين پرسشنامه را به دقت تكميل فرموده‌اند تشكر و قدرداني مي‌كنم همچنين تشكر ويژه از همكاراني كه در پايان نظرات خود را مطرح ساخته‌اند دارم . از گروه‌هاي آموزشي و گروه محترم فيزيك كه زحمت ارسال پرسشنامه و جمع‌آوري آن از مدارس را به‌عهده داشته‌اند سپاسگزاري مي‌كنم و اميدوارم همة ما در رسالتي كه به‌دوش گرفته‌ايم و علم زيبايي كه تدريس مي‌كنيم موفق و مؤيد بوده و باشيم و باور كنيم كه مي‌توانيم تغييرات جدي در امر يادگيري پديد آوريم اجراي طرح‌ها و برنامه‌هاي زود بازده شايد قدري از وجود مشكل به‌صورت مقطعي بكاهد اما بازنگري عميق و ايجاد تغييرات مفيد بسيار مؤثرتر و پايدارتر خواهد بود و باور كنيم كه با تغيير مثبت در روش هر كدام از ما تغييري مثبت نه تنها در منطقه بلكه در كل جهان روي خواهد داد چرا كه ما جزئي از اين كل هستيم باور نكنيم كه يك دست صدا ندارد . همين حالا امتحان كنيد . شايد صدايش كم باشد اما ...

به اطلاع دبیران محترم فیزیک می رساند گروه فیزیک در نظر دارد تا دومین گردهمایی همکاران فیزیک را برگزار نماید . لذا از دبیران مربوطه جهت شرکت در این گردهمایی دعوت بعمل می آید

در ضمن در این گردهمایی قرار است نمایشگاهی از دست ساخته ها و تحقیقات علمی همکاران و دانش آموزان برگزار شود . لذا همکاران محترم فیزیک می توانند دست ساخته ها و تحقیقات علمی خویش و دانش آموزان را حداکثر تا تاریخ 4/2/87  جهت شرکت در این نمایشگاه به گروه های آموزشی متوسطه  ارائه نمایند .

زمـان گردهمايی :   دوشنبه   9/2/87  

             سـاعت :    10 صبح 

                 مکـان :     سالن اجتماعات اداره

آزمون علمی درس فیزیک 1

به اطلاع دبیران محترم فیزیک می رساند که گروه آموزشی فیزیک در نظر دارد تا آزمون علمی درس فیزیک 1  را در بین  دانش آموزان سال اول دبیرستان برگزار نماید . لذا از همکاران محترم تقاضا می شود تا اسم يک نفر دانش آموز برتر را در هر آموزشگاه جهت شرکت در این آزمون حداکثر تا تاریخ  1/2/87  به گروه های آموزشی متوسطه  ارسال نماید .

زمـان آزمـون :   روز چهارشنبه   4/2/87  

        سـاعت :    9:30

                 مکـان :     مرکز آموزش ضمن خدمت